Khi tôn giáo bước vào “guồng quay” của kinh tế thị trường, ranh giới giữa sự hoằng pháp và thương mại hóa bỗng trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Đứng trước thực trạng nhiều ngôi chùa dần biến thành các “không gian dịch vụ tâm linh”, những nhận định xã hội học của Peter Berger hay José Casanova không còn là lý thuyết xa xôi mà đã trở thành lời cảnh tỉnh trực diện về sự suy giảm của đời sống tâm linh nội tại. Để chánh pháp không bị vùi lấp dưới những hình thức hào nhoáng hay logic cung – cầu, sự trở lại của đội ngũ cư sĩ trí thức trong vai trò phản biện và thực hành chiều sâu chính là “mỏ neo” sống còn, giúp định hướng lại bản chất giải thoát của Phật giáo trong lòng xã hội hiện đại.*
Bối cảnh xã hội học: Khi tôn giáo bước vào nền kinh tế thị trường
Trong các nghiên cứu xã hội học tôn giáo hiện đại, đặc biệt là của Peter Berger- Berger quan tâm đến cách các tôn giáo phương Đông như Đạo Phật thích nghi với xã hội hiện đại. Ông xem Đạo Phật là một ví dụ điển hình về việc cung cấp các “lựa chọn” tâm linh trong một thị trường tôn giáo đa dạng, nơi cá nhân tự do chọn lựa niềm tin thay vì bị áp đặt bởi truyền thống, và José Casanova,- thường phân tích Đạo Phật trong bối cảnh hiện đại hóa đa dạng – Ông quan tâm đến “Đạo Phật dấn thân” (Engaged Buddhism) – nơi các triết lý Phật giáo được sử dụng để giải quyết các vấn đề xã hội như hòa bình, môi trường và quyền con người. Ông xem đây là minh chứng cho việc tôn giáo vẫn là một động lực tích cực trong việc hình thành xã hội dân sự toàn cầu, cả hai có một nhận định quan trọng: khi xã hội bước vào kinh tế thị trường, tôn giáo cũng bị kéo vào logic thị trường. Điều này không phải là lỗi của tôn giáo, mà là hệ quả của: Sự cạnh tranh giữa các thiết chế xã hội, nhu cầu tài chính để duy trì cơ sở vật chất, sự gia tăng của các hoạt động lễ hội – nghi thức, và sự suy giảm của đời sống tâm linh nội tại.
Trong bối cảnh đó, nhiều chùa chiền – không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới – rơi vào tình trạng: Thương mại hóa nghi lễ, tăng cường gây quỹ, tổ chức sự kiện tôn giáo như một hình thức dịch vụ, phụ thuộc vào cúng dường như nguồn thu chính.
Đây là một hiện tượng xã hội học, không phải là hiện tượng cá nhân, nhưng hệ quả của nó lại tác động trực tiếp đến niềm tin của quần chúng Phật tử, đặc biệt là giới trí thức.
Thực trạng thương mại hóa tôn giáo trong Phật giáo hiện nay là chùa trở thành “không gian dịch vụ tâm linh.” Nhiều Phật tử phản ánh rằng: Đến chùa là phải đóng góp, lễ hội đi kèm với bán hàng, pháp thoại đôi khi thiên về cảm tính và tâm lý, nghi lễ nhiều hơn tu tập, hình thức nhiều hơn nội dung.
Trong Kinh Đại Bát Niết Bàn, Đức Phật đã cảnh báo: “Khi chánh pháp suy, hình thức sẽ thịnh; khi hình thức thịnh, chánh pháp sẽ suy.”
Đây không phải là lời nói về tương lai, mà là lời cảnh tỉnh cho mọi thời đại do đó một số hiện tượng đáng suy ngẫm: Pháp thoại mang tính tâm lý hơn là giáo lý, nhấn mạnh phước báu vật chất hơn trí tuệ giải thoát, khuyến khích cúng dường như một “đầu tư tâm linh phước báu”, sử dụng hình ảnh tôn giáo để gây quỹ. Điều này khiến nhiều người sợ đến chùa, vì cảm giác bị áp lực đóng góp, thay vì được hướng dẫn tu tập.
Nhiều Phật tử không còn được học: Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, Ngũ Giới, Thập Thiện, Lục Độ Ba La Mật. Trong khi đó, nghi lễ, cầu an, cầu siêu, cầu tài, cầu lộc lại trở thành trung tâm. Đây là sự đảo ngược nghiêm trọng so với lời dạy của Đức Phật: “Không có con đường nào đưa đến an lạc nếu không có Chánh kiến.” (Kinh Tương Ưng – SN 45.1)
Nguyên nhân xã hội học của hiện tượng thương mại hóa tôn giáo trong đó có ảnh hưởng đến sự thay đổi cấu trúc xã hội. Khi xã hội chuyển từ nông nghiệp sang đô thị hóa – công nghiệp hóa, con người: Ít thời gian tu tập, nhiều áp lực kinh tế, dẫn đến việc tìm kiếm sự che chở, ban phước từ bên ngoài để cảm thấy an toàn và hy vọng nhanh chóng, dễ bị hấp dẫn bởi nghi lễ mang tính “dịch vụ.” Nhiều Tăng Ni bận rộn với cầu an, cầu siêu, lễ hội, , sự kiện, xây dựng cơ sở vật chất cho nên giáo lý trở thành thứ yếu.
Sự thiếu vắng vai trò của cư sĩ trí thức.
Trong lịch sử, Phật giáo hưng thịnh khi có sự tham gia mạnh mẽ của cư sĩ trí thức:
- Thời Đức Phật: Cấp Cô Độc, Visakha, Jīvaka
- Thời Đại thừa: Duy Ma Cật, Thắng Man Phu Nhân
- Thời Trần: Tuệ Trung Thượng Sĩ, Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông
- Thời cận đại: Tâm Minh- Lê Đình Thám
Ngày nay, nhiều cư sĩ trí thức đứng ngoài sinh hoạt chùa vì: Không tìm thấy môi trường học thuật, không tìm thấy chiều sâu triết lý, không tìm thấy không gian tu tập thực chất.
Khi cư sĩ trí thức rời xa chùa, chùa mất đi lực lượng cân bằng và phản biện, và khi không có phản biện, thương mại hóa dễ dàng phát triển.
Trách nhiệm xã hội của cư sĩ: Cư sĩ không chỉ là nạn nhân của thương mại hóa tôn giáo; cư sĩ là lực lượng có thể thay đổi nó.
Trách nhiệm hộ pháp của cư sĩ: Giữ gìn chánh pháp bằng trí tuệ. Trong Kinh Kalama, Đức Phật dạy: “Đừng tin vì nghe truyền tụng; hãy tự mình quán chiếu.” Cư sĩ cần: Học giáo lý căn bản, hiểu đúng về nhân quả –nghiệp báo, phân biệt chánh pháp và tà kiến, không chạy theo mê tín, không bị dẫn dắt bởi hình thức.
Trách nhiệm cư sĩ xây dựng cộng đồng tu tập tại gia- gia đình là đạo tràng đầu tiên. Cư sĩ có thể: Tổ chức tụng kinh, học giáo lý, thực hành thiền, nuôi dưỡng chánh niệm trong đời sống. Đây là cách giảm sự lệ thuộc vào nghi lễ thương mại hóa.
Trách nhiệm phản biện của cư sĩ mang tâm chí thành xây dựng, cư sĩ trí thức có quyền và có trách nhiệm: Góp ý với chùa, đề nghị chương trình giáo lý, khuyến khích tu tập thay vì nghi lễ hoành tráng. Trong Kinh Đại Bát Niết Bàn, Đức Phật dạy: “Hộ trì chánh pháp không phải chỉ là cúng dường, mà là phân biệt đúng – sai.”
Trách nhiệm phụng sự xã hội của cư sĩ theo tinh thần Bồ-tát đạo, cư sĩ có thể thực hành Bồ-tát hạnh bằng: Giáo dục, từ thiện, bảo vệ môi trường, xây dựng cộng đồng theo tinh thần Phật pháp, hỗ trợ người yếu thế.
Đây là Phật giáo nhập thế đúng nghĩa, không lệ thuộc vào nghi lễ hay hình thức. Kinh Thi Ca La Việt (DN 31) Đức Phật dạy vua Thiện Sinh về: Đạo đức gia đình, đạo đức xã hội, đạo đức nghề nghiệp. Đây là bản hiến pháp của Phật giáo nhập thế. Kinh Duy Ma Cật dạy: “Bồ-tát vào đời như người vào biển, không sợ sóng lớn.”
Cư sĩ không trốn tránh xã hội; cư sĩ độ xã hội. Thắng Man Phu Nhân phát nguyện: “Hộ trì chánh pháp là trách nhiệm của người có trí.” Đây là lời nhắc nhở trực tiếp cho cư sĩ trí thức hôm nay.
Cư sĩ – lực lượng cân bằng và tái định hướng Phật giáo, thương mại hóa tôn giáo không phải là điều tất yếu. Nó chỉ xảy ra khi: Cư sĩ thiếu hiểu biết, cư sĩ thiếu tham gia, cư sĩ thiếu phản biện, cư sĩ thiếu tinh thần nhập thế.
Nhưng khi cư sĩ: Học Phật pháp, giữ chánh kiến, xây dựng cộng đồng tu tập, phụng sự xã hội, đồng hành cùng Tăng đoàn, thì Phật giáo sẽ trở lại đúng bản chất của nó: Một con đường giải thoát, một nền đạo đức xã hội, một triết lý nhân sinh, một sức mạnh chuyển hóa.
Nguyên Vinh – Nguyễn Ngọc Mùi
- BBT viết đoạn mở đầu
