Quốc hội khóa XVI tập trung và khai mạc ngày 6-4, sau việc bầu chọn các chức danh lãnh đạo chủ chốt của Quốc hội, Nhà nước, Chính phủ và Tòa án nhân dân tối cao, các đại biểu đã nhanh chóng đi vào chương trình lập pháp, cho ý kiến trước khi thông qua Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi).
Trong các nội dung sửa đổi từ yêu cầu của thực tiễn về việc quản lý tín ngưỡng, tôn giáo tại nước ta, 2 vấn đề dư luận quan tâm được các đại biểu, trong đó có các đại biểu là giáo phẩm thuộc GHPGVN nêu ý kiến, đề nghị tại thảo luận tổ cũng như trên nghị trường Quốc hội. Đó là các quy định về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng và vấn đề cũ nhưng chưa có hồi kết – quản lý tiền công đức.
Pháp quy hóa điều kiện hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng
Ba mươi năm trở lại đây, với sự bùng nổ của mạng xã hội, việc thuyết giảng nói riêng và các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên mạng xã hội hết sức phức tạp.
Đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam, dù nỗ lực ban hành hướng dẫn cho Tăng Ni, nhưng không thực sự có tác động cụ thể, vì mọi việc chỉ dừng ở sự khuyến khích, đề nghị; trong khi đó mạng xã hội được một số cá nhân trong và ngoài Giáo hội sử dụng cho nhiều mục đích, thậm chí thông qua đó công kích các truyền thống, chỉ trích Giáo hội. Có thể nói vấn đề này bị bỏ ngỏ trong tình trạng rối loạn.
Có một số trường hợp bị dư luận lên tiếng, chủ yếu liên quan tới thuyết giảng và thực hành tín ngưỡng buộc Giáo hội phải quan tâm và xử lý bằng hình thức nhắc nhở, cấm thuyết giảng có thời hạn, cá biệt một trường hợp bị cấm thuyết giảng vô thời hạn.
Vì chưa có quy định cụ thể nên việc định tội, cử tội mà Giáo hội đã xử phạt nêu trong các văn bản thông báo để giải đáp phản ánh của dư luận, gần đây, bị nhiều phân tích phản biện cho là cảm tính. Từ đó, một số hiện tượng Giáo hội xử phạt gần đây bị coi thường, khiến dư luận cảm nhận kỷ cương Tăng sự lỏng lẻo. Tính tôn nghiêm của Giáo hội, do vậy, cũng bị ảnh hưởng rất nhiều.
Nói với báo Đại Biểu Nhân Dân, Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự, Đại biểu Quốc hội khóa XVI nhận định: “Luật Tín ngưỡng, tôn giáo hiện hành đã bộc lộ một khoảng trống pháp lý rất lớn khi thiếu những quy định ràng buộc trách nhiệm của các chủ thể tham gia tổ chức hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng. Yêu cầu đặt ra là phải quy định đầy đủ, toàn diện, không chỉ dừng ở thực hiện thủ tục hành chính mà còn là việc ghi nhận chính thức trong Luật về quyền của cá nhân, tổ chức được thực hiện hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng; các nguyên tắc mà cá nhân, tổ chức khi thực hiện hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng phải chấp hành và trách nhiệm của cá nhân, tổ chức hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng”.
Thượng tọa cho rằng chúng ta đang sống trong xã hội mà cách mạng khoa học – công nghệ phát triển như vũ bão, làm biến đổi sâu sắc hành vi và cách thức biểu đạt niềm tin tín ngưỡng, tôn giáo. Khoa học – công nghệ mặc dù không làm mất đi niềm tin nhưng đã tái cấu trúc cách con người tin và thực hành niềm tin, chuyển từ không gian vật lý sang không gian số.
Giờ đây, các nền tảng mạng xã hội như YouTube, Facebook… đã trở thành kênh hữu hiệu truyền tải niềm tin, giáo lý tôn giáo. Các bài giảng đạo, thuyết pháp đã vượt không gian địa lý và thời gian đến với tín đồ thông qua các nền tảng mạng xã hội với hàng chục nghìn, hàng trăm nghìn người cùng tham gia một buổi nghe giảng đạo, pháp hội thuyết pháp, lễ hội…
Thượng tọa Thích Đức Thiện cho rằng việc dự thảo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi) mở rộng phạm vi bảo hộ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng không chỉ tạo hành lang pháp lý bảo đảm hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo thuần túy có thể hoạt động thuận lợi, đúng pháp luật, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân, mà còn góp phần ngăn chặn các hành vi lợi dụng, mượn danh nghĩa hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật, tuyên truyền mê tín, dị đoan, xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức tôn giáo, của các tổ chức, cá nhân, đến lợi ích của Nhà nước.
“Điều này cũng sẽ mang lại những thuận lợi và cơ hội phát triển cho các tổ chức tôn giáo, đáp ứng xu hướng số hóa hiện nay trong xã hội theo tinh thần Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị”, Thượng tọa Thích Đức Thiện nói.
Thượng tọa đề nghị cần quy định trách nhiệm của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền và trách nhiệm của doanh nghiệp viễn thông, các nhà mạng, các nền tảng mạng xã hội trong việc ngăn chặn, phát hiện và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng; đồng thời nghiên cứu bổ sung các quy định đối với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), robot tham gia giảng đạo, truyền bá giáo lý, niềm tin tôn giáo.
Với các nền tảng mạng xã hội như YouTube, Facebook, TikTok… hoạt động tôn giáo đã vượt không gian địa lý và thời gian, trở thành phương tiện được sử dụng để thu hút quần chúng, trong đó có cả hành vi lợi dụng, mượn danh nghĩa hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật, tuyên truyền mê tín, dị đoan, xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức tôn giáo, của các tổ chức, cá nhân, đến lợi ích của Nhà nước.
Với các bổ sung hoàn toàn mới trong dự thảo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi), cụ thể đã quy định về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng tại Điều 2 – giải thích từ ngữ; Điều 8 về việc đăng ký hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng, trách nhiệm của chủ thể tham gia hoạt động tín ngưỡng trên không gian mạng, trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước về tôn giáo, các nền tảng truyền thông số, nhà mạng, doanh nghiệp mạng viễn thông trong việc hướng dẫn, giám sát, kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm… đối với hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng… khi được thông qua, sẽ giúp Giáo hội tham chiếu trong việc chấn chỉnh trình trạng tự phát thuyết giảng nói riêng và các hoạt động tôn giáo khác theo hướng giữ kỷ cương, đoàn kết và tôn trọng biệt truyền hệ phái mà Hiến chương Giáo hội đã nhấn mạnh trong Lời nói đầu.
Hòa thượng Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, kiêm Trưởng ban Giáo dục Phật giáo, Viện trưởng Học viện Phật giáo VN tại Hà Nội, Đại biểu Quốc hội khóa XVI đề nghị thêm: Tiếp tục cụ thể hóa rõ hơn tiêu chí nhận diện hành vi vi phạm và quy trình phối hợp giữa các chủ thể có liên quan, nhất là trong việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý các nội dung vi phạm trên các nền tảng số có yếu tố xuyên biên giới; làm rõ hơn nội hàm, ranh giới và tiêu chí nhận diện trong thực tiễn giữa quyền tự do tín ngưỡng với các hành vi lợi dụng tôn giáo để xuyên tạc, kích động, chia rẽ… nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất, tránh cách hiểu khác nhau, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn.
Tiền chùa để xây nhà chùa, tiền chúa để xây nhà chúa
Nhiều ý kiến phát biểu cho rằng Luật Tín ngưỡng, tôn giáo hiện hành đã cơ bản thể chế hóa được các quan điểm, chủ trương lớn của Đảng về công tác tín ngưỡng, tôn giáo; Luật cũng góp phần phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp và thu hút các nguồn lực xã hội, trong đó có nguồn thu từ hoạt động tín ngưỡng như công đức. Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề thực tiễn đặt ra cần tiếp tục điều chỉnh, đặc biệt là việc quản lý các nguồn lực này theo hướng minh bạch, hiệu quả.
Một vấn đề hết sức tế nhị liên quan tới quy định về tài sản và thừa kế tài sản của các tổ chức tôn giáo hiện nay trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo hiện hành, đã được góp ý nhưng chưa thấy điều chỉnh, bổ sung trong Dự thảo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi).
Vấn đề này đã được Hòa thượng Thích Giác Toàn, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phật học VN, phản ánh và ưu tư trong thời gian dài, đã từng góp ý.
Hòa thượng cho biết đối với Phật giáo, cơ sở vật chất liên quan tới đất đai chùa, tịnh xá, tịnh thất, niệm Phật đường… khi được Giáo hội chính thức công nhận được xem là tài sản của Giáo hội. Vị trụ trì được bổ nhiệm coi sóc, hướng dẫn sinh hoạt Phật sự ở cơ sở đó do Giáo hội quyết định, căn cứ phối hợp theo Hiến chương, Quy chế Tăng sự, pháp luật hiện hành và công đức, phẩm hạnh của cá nhân đó.
Sau khi cá nhân vị trụ trì đã mất, hoặc vì một lý do nào đó không còn đảm nhận vai trò trụ trì nữa, thì việc bổ nhiệm vị trụ trì mới cũng do Giáo hội quyết định.
“Nhưng thực tế, hiện có một số cơ sở chùa chiền, tịnh xá, tịnh thất vẫn được chuyển giao từ người trụ trì (chủ hộ) cho một cá nhân khác, hoặc một cá nhân mặc nhiên được thừa kế một phần hoặc toàn bộ tài sản cơ sở tôn giáo chỉ vì người đó có quan hệ huyết thống với vị trụ trì”, Hòa thượng Thích Giác Toàn cho biết.
Hòa thượng nêu thí dụ, một ông A đã lập gia đình, có giấy tờ hôn nhân và sinh con cái hợp pháp, sau đó ông A đi xuất gia, được Phật tử thập phương hùn phước cúng dường một sở đất để lập chùa. Các thủ tục pháp lý được tiến hành, và cơ sở sinh hoạt tín ngưỡng cũng được hình thành với người đại diện pháp lý là sư A. Vị sư A qua đời đột ngột, vấn đề thừa kế cơ sở đó được đặt ra, và đương nhiên, những thành viên huyết thống của sư A (là con, vợ trước khi xuất gia) chắc chắn được quyền thừa kế nếu chiếu theo các điều khoản trong Bộ luật Dân sự hiện hành cũng như Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi).
Hòa thượng cho biết: “Đó là chỉ mới đơn cử một thí dụ, còn trong thực tế còn nhiều trường hợp phức tạp hơn nhiều”.
Liên quan tới việc quản lý tiền công đức, một số ý kiến phát biểu tại nghị trường cho rằng cần minh bạch, chặt chẽ hơn nữa và cụ thể hóa tính minh bạch trong các quy định trong Dự thảo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi).
Đại biểu Quốc hội Hoàng Thị Thanh Thúy, Phó đoàn Tây Ninh yêu cầu cần bổ sung quy định chặt chẽ hơn về công khai, minh bạch tài chính của tổ chức tôn giáo. Bởi theo bà, đó là nguồn thu lớn, tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhất là với các khoản tài trợ từ nước ngoài hoặc tiền công đức chuyển qua tài khoản cá nhân, thậm chí có thể phát sinh nguy cơ rửa tiền, lừa đảo.
Liên quan tới nội dung này, phát biểu tại Hội trường Quốc hội chiều 10-4 vừa rồi, Hòa thượng Thích Thanh Quyết đồng thuận và đã đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định cụ thể về nguyên tắc quản lý tài sản của các cơ sở tín ngưỡng, tổ chức tôn giáo (đặc biệt là quản lý tiền công đức) theo hướng công khai, minh bạch, chặt chẽ, đúng mục đích nhằm phòng ngừa thất thoát, tiêu cực.
“Vì đây là vấn đề nhạy cảm, được xã hội đặc biệt quan tâm. Cuối cùng phải là: tiền chùa để xây nhà chùa, tiền chúa để xây nhà chúa”, Hòa thượng Thích Thanh Quyết kết luận.
Luật Tín ngưỡng, tôn giáo được Quốc hội lần đầu tiên thông qua và ban hành năm 2016. Sau gần 10 năm thi hành, Luật đã phát sinh một số hạn chế, khó khăn, đặc biệt sau bước ngoặt đổi mới mang tính lịch sử là sắp xếp lại các đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy Nhà nước, cải cách mạnh mẽ thủ tục, phương thức điều hành hành chính; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý Nhà nước.
Dự án Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi) đã được thực hiện, đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026, trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI này.
