Buổi sáng, khi thành phố còn chưa kịp tỉnh hẳn sau những dòng tin đêm, những bước chân đã lặng lẽ rời khỏi lề đường. Không còi xe tiễn đưa. Không loa phóng thanh. Không cờ xí. Không biểu ngữ. Chỉ có tiếng vải áo khẽ chạm gió, nhịp thở đều, và mặt đất hiện ra trọn vẹn dưới những đôi chân trần.
Người qua đường ban đầu không hiểu. Rồi họ chậm lại. Rồi họ nhìn lâu hơn. Và ở đâu đó, rất sâu trong vùng ký ức tập thể của một xã hội đã quen sống bằng tốc độ và tranh cãi, một câu hỏi cốt lõi và sinh tử nhưng chưa bao giờ lỗi thời âm thầm trỗi dậy.
Không phải mọi cuộc đi đơn thuần chỉ dẫn đến một nơi chốn nào đó. Có những cuộc đi chỉ để trả con người về lại với chính mình.
Nếu hòa bình có thể được tạo ra bằng việc đi bộ, thế giới này đã yên ổn từ lâu. Nếu chỉ cần một đoàn người bước đi là chiến tranh lắng xuống, thì lịch sử nhân loại hẳn đã không mang trên mình những lớp trầm tích của chém giết, áp bức, trả thù và biện minh. Đi bộ, xét cho cùng, là một hành vi bình thường đến mức không đáng kể. Nó không ký hiệp ước. Không ban hành luật lệ. Không ép buộc ai phải thay đổi lập trường. Nó không chiếm lấy một trung tâm quyền lực nào, cũng không làm lung lay tức thời một cấu trúc chính trị đã được gia cố bằng lợi ích, bạo lực và diễn ngôn chính danh.
Chính vì thế, trong cái nhìn thuần túy chính trị, đi bộ là một hành động bất lực. Nó không mang “quyền năng”. Nó không sản sinh kết quả đo đếm được. Nó không cho thấy ngay lập tức sự “hiệu quả”. Và trong một thế giới đã quen đánh giá mọi giá trị bằng tốc độ, bằng tác động, bằng kết quả hữu hình, thì đi bộ – đặc biệt là đi trong im lặng – gần như bị xếp vào vùng vô nghĩa.
Nhưng Phật giáo không bao giờ đặt niềm tin của mình vào những gì gây ấn tượng nhanh chóng. Đạo Phật không vận hành bằng logic của biểu diễn, mà bằng logic của chuyển hóa. Khổ đau, theo cái nhìn Phật học, không phải là một hiện tượng ngoại lai đến từ “bên ngoài xã hội”, mà là kết quả tích tụ của những cấu trúc tâm thức chưa được soi sáng đó là tham ái, sợ hãi, sân hận, vô minh. Xã hội chỉ là hình thức biểu hiện tập thể của những cấu trúc như vậy.
Cho nên, con đường hóa giải khổ đau, trong nhãn quan Phật giáo, không bắt đầu từ việc tái cấu trúc quyền lực, mà từ việc điều phục chính con người đang tạo ra và duy trì quyền lực ấy. Không phải ngẫu nhiên mà Đức Phật đặt thân – khẩu – ý làm nền tảng của mọi nghiệp lực. Bởi mọi trật tự xã hội, trước khi trở thành luật pháp hay thể chế, đều đã từng là những thói quen tâm lý, những phản xạ cảm xúc, những cách hành xử lặp đi lặp lại của con người với nhau.
Trong một thế giới bị thống trị bởi lời nói, thân hành trở thành điều hiếm hoi. Diễn văn nối tiếp diễn văn. Tuyên bố chồng lên tuyên bố. Khẩu hiệu, bình luận, tranh luận, phản biện, công kích… tạo thành một đại dương âm thanh không ngơi nghỉ. Nhưng nghịch lý là càng nói nhiều, con người càng khó chạm đến nhau. Lời nói ngày càng trở thành công cụ phòng vệ, tấn công, định danh, loại trừ. Ngôn ngữ không còn là nhịp cầu, mà trở thành chiến tuyến.
Trong bối cảnh đó, thân hành xuất hiện như một hình thái ngôn ngữ không thể tranh cãi. Thân hành không cố thuyết phục. Nó không cần đúng. Nó không cần thắng. Nó không đưa ra luận đề để người khác phản bác. Nó chỉ hiện diện – trọn vẹn, nhất quán, không mâu thuẫn với chính nó. Và chính sự hiện diện đó làm nảy sinh một hiệu ứng mà không một bài diễn văn nào có thể tạo ra, người đối diện buộc phải quay về với chính mình.
Một Tăng đoàn bước đi trong chánh niệm không nói rằng họ đúng, cũng không nói rằng xã hội sai. Nhưng các Sư đặt ra, bằng chính thân thể mình, một câu hỏi âm thầm mà sâu sắc rằng liệu cách sống mà chúng ta đang xem là bình thường có thật sự là cách sống duy nhất?
Tăng đoàn Walk For Peace không “làm” hòa bình theo nghĩa hành động xã hội học thông thường. Các Sư không vận động chính sách. Không gây áp lực quyền lực. Không đứng về một phía trong các xung đột đang xé rách xã hội. Điều các Sư làm – nếu có thể gọi là “làm” – là sống một trạng thái không-hiếu-chiến ngay giữa một môi trường đã quen vận hành bằng phản xạ đối kháng.
Trong đời sống hiện đại, phản xạ đối kháng gần như trở thành bản năng tập thể. Khác biệt ý kiến nhanh chóng bị diễn giải thành đe dọa. Bất đồng quan điểm dễ dàng trượt sang phủ nhận nhân phẩm. Người ta không chỉ tranh luận để bảo vệ lập trường, mà để bảo vệ cái tôi đang bị đặt vào thế mong manh. Trong không khí đó, mỗi cá nhân đều mang trong mình một dạng chiến tranh vi mô, đó là chiến tranh trong lời nói, trong ánh nhìn, trong cách quy kết động cơ của người khác.
Chính ở đây, từng bước chân chánh niệm của Tăng đoàn không còn là một hành vi cá nhân, mà trở thành một vết rạn nhỏ trong logic vận hành của xã hội hiện đại. Nó không đối đầu trực diện. Nó không phá vỡ từ bên ngoài. Nhưng nó làm lung lay từ bên trong, bằng cách từ chối tham gia vào vòng xoáy quen thuộc của đối kháng – thắng thua – đúng sai.
Mỗi bước đi như thế không mang theo một “thông điệp” theo nghĩa truyền thông. Nó mang theo một sự bất tuân sâu xa – bất tuân lại mệnh lệnh vô hình buộc con người phải luôn phản ứng, luôn lên tiếng, luôn chứng tỏ, luôn tự vệ. Trong một trật tự đã mệt mỏi vì chính sự căng thẳng mà nó tạo ra, sự bất tuân ấy không gây phẫn nộ, mà khơi dậy một cảm giác lạ lùng đó là sự nhẹ nhõm, tò mò, rồi suy tư.
Và chính ở điểm này, đi bộ – vốn không có quyền năng chính trị – lại chạm đến một tầng sâu hơn cả chính trị, nền tảng tâm lý – đạo đức của xã hội. Một trật tự có thể đứng vững trước biểu tình, phản kháng, thậm chí bạo lực, nhưng lại rất mong manh trước câu hỏi chúng ta đang sống để làm gì, và vì sao chúng ta không còn biết đi chậm lại?
Walk For Peace không đặt mình vào vai trò cứu thế. Các Sư không hứa hẹn một tương lai không xung đột. Nhưng bằng thân hành lặng lẽ, các Sư làm lộ ra một sự thật mà xã hội hiện đại cố quên chính là hòa bình không sụp đổ vì thiếu giải pháp, mà vì con người đã đánh mất năng lực an trú trong chính mình. Và khi năng lực ấy được sống ra – dù chỉ bằng những bước chân chậm rãi trên mặt đất – thì một trật tự đã kiệt sức vì chính những căng thẳng nội tại của nó bắt đầu rung chuyển, không phải vì bị tấn công, mà vì không còn ai tiếp sức cho sự hiếu chiến vô thức của nó nữa.
Sự chú ý mà Tăng đoàn Walk For Peace nhận được không đến từ toan tính, cũng không phải là kết quả của một kế hoạch truyền thông tinh vi. Nó nảy sinh như một hiện tượng ngược dòng càng không tìm cách được nhìn thấy, lại càng bị nhìn thấy. Nhưng để hiểu điều đó, cần đặt Walk For Peace vào đúng bối cảnh tinh thần của xã hội Hoa Kỳ hôm nay – một bối cảnh mà khủng hoảng chính trị chỉ là phần nổi của một sự rạn nứt sâu hơn nhiều.
Hoa Kỳ đang sống trong tình trạng phân hóa kéo dài. Những ranh giới chính trị ngày càng đông cứng lại. Những khác biệt sắc tộc, văn hóa, tôn giáo không còn chỉ là đa dạng, mà thường xuyên bị đẩy thành đối đầu. Bạo lực súng đạn trở thành một ám ảnh tập thể lặp đi lặp lại đến mức tê liệt cảm xúc. Khủng hoảng di trú không chỉ là vấn đề pháp lý, mà là nỗi lo sợ về căn tính. Bất ổn kinh tế làm lung lay cảm giác an toàn vốn từng là trụ cột của giấc mơ Mỹ.
Nhưng tất cả những điều đó, nếu nhìn sâu hơn, chỉ là biểu hiện bên ngoài của một khủng hoảng âm thầm hơn, khủng hoảng ý nghĩa sống.
Người ta nói rất nhiều về quyền – quyền tự do ngôn luận, quyền lựa chọn, quyền bảo vệ bản thân, quyền được công nhận. Nhưng càng nói về quyền, con người lại càng ít nói về trách nhiệm nội tâm, đó chính là trách nhiệm với cảm xúc của chính mình, với cơn giận đang hình thành trong tâm, với nỗi sợ đang chi phối cách nhìn người khác. Quyền được hiểu như khả năng đòi hỏi, nhưng hiếm khi được hiểu như khả năng tự chế, tự soi, tự dừng.
Người ta nói rất nhiều về tự do, nhưng tự do thường được hiểu là thoát khỏi ràng buộc bên ngoài, chứ không phải tự do khỏi sợ hãi, khỏi thù hận, khỏi nhu cầu phải thắng. Người ta nói nhiều về công lý, nhưng lại thiếu khả năng lắng nghe trong bất đồng, thiếu kiên nhẫn với những tiếng nói không thuộc về phe mình, thiếu không gian cho sự do dự và tự vấn.
Trong một xã hội như vậy, ngôn ngữ quyền lực trở nên quá quen thuộc. Mọi vấn đề đều được đặt trong khung ai đúng – ai sai, ai thắng – ai thua, ai được – ai mất. Chính trong sự bão hòa đó, Tăng đoàn Walk For Peace bước vào xã hội Mỹ không bằng lời nói, mà bằng sự hiện diện.
Sự hiện diện ấy ban đầu không gây chú ý. Nó quá lặng lẽ. Quá khác với nhịp điệu thông thường của đời sống công cộng. Nhưng rồi, chính vì không mang theo bất kỳ đòi hỏi nào, nó bắt đầu tạo ra những khoảng trống trong tâm trí người quan sát. Người ta tò mò – không phải vì bị kích động, mà vì bị chạm vào một điều gì đó đã lâu không còn xuất hiện trong không gian chung, đó là một cách sống không cần biện minh.
Từ tò mò, người ta chậm lại. Và trong khoảnh khắc chậm lại ấy, một câu hỏi rất giản dị nhưng sâu sắc nảy sinh: Tại sao chúng ta có thể sống như vậy? Không phải câu hỏi mang tính so sánh hơn thua, mà là câu hỏi mở ra khả năng khác, một khả năng sống mà không cần luôn ở trong tư thế phòng vệ.
Chính tại đây, Walk For Peace đánh thức một ký ức đạo đức rất sâu trong lịch sử Hoa Kỳ.
Hoa Kỳ không xa lạ với hình ảnh con người bước đi vì một lý tưởng. Những cuộc tuần hành vì quyền công dân, những đoàn người phản đối chiến tranh Việt Nam, những bước chân đòi chấm dứt phân biệt chủng tộc – tất cả đều là một phần của ký ức tập thể Mỹ. Nhưng những cuộc đi đó luôn gắn với yêu sách rõ ràng, với ngôn ngữ tranh đấu, với mục tiêu chính trị cụ thể.
Walk For Peace khác ở chỗ: các Sư không đòi hỏi điều gì.
Không yêu cầu chính sách; không chống đối một đối tượng cụ thể; không kêu gọi đứng về phía nào và không gây áp lực đạo đức bằng sự phẫn nộ.
Chính vì vậy, các Sư không kích hoạt phản xạ phòng vệ chính trị – phản xạ vốn khiến con người co cụm lại trong bản sắc phe phái. Thay vào đó, các Sư kích hoạt một tầng sâu hơn về lương tri con người, nơi vẫn còn khả năng cảm nhận mà không cần lập tức phân loại.
Người dân Mỹ nhìn thấy trong hình ảnh Tăng đoàn không phải là “một phong trào mới”, mà là một ký ức cũ, ký ức về đạo đức công dân, về khả năng đứng lại giữa dòng đời để tự hỏi mình đang đi về đâu. Đó là ký ức về một xã hội từng tin rằng tự do không thể tách rời tự chủ nội tâm, rằng công lý không thể tồn tại nếu con người đánh mất khả năng nhìn thấy nhân tính nơi người khác.
Và rồi đến vai trò của truyền thông. Truyền thông hiện đại rất giỏi thao túng ngôn ngữ. Lời nói có thể bị cắt ghép. Thông điệp có thể bị bóp méo. Mâu thuẫn có thể bị thổi phồng để tạo kịch tính. Nhưng sự im lặng có phẩm hạnh thì không dễ bị thao túng.
Máy quay có thể ghi hình từng bước chân, nhà báo có thể đặt câu hỏi. Nhưng Tăng đoàn không cung cấp “chất liệu gây tranh cãi”. Không có phát ngôn cực đoan để trích dẫn; không có lập trường đối kháng để gán nhãn; không có ngôn ngữ loại trừ để kích động phản ứng.
Trong tình thế đó, truyền thông rơi vào một trạng thái hiếm hoi là bất lực theo cách tích cực. Họ buộc phải mô tả sự kiện như nó đang là, thay vì như họ muốn nó trở thành. Họ không thể dễ dàng đẩy Walk For Peace vào vòng xoáy quen thuộc của “us vs them”, bởi ở đây không có “them” để đối đầu.
Chính sự bất lực ấy lại mở ra một không gian khác cho cộng đồng để nhìn, để cảm, để suy tư mà không bị dẫn dắt ngay lập tức vào một khuôn mẫu diễn giải có sẵn. Và trong không gian đó, sự thầm lặng – thay vì bị chìm lấp – lại trở thành tâm điểm, không phải như một hiện tượng gây sốc, mà như một lời nhắc nhẹ nhưng dai dẳng rằng có những cách hiện diện khác giữa đời sống chung.
Thế giới hôm nay không thiếu thông tin về chiến tranh, nhưng lại thiếu khả năng chịu đựng sự thật của chiến tranh. Những bản tin dồn dập về Ukraine, Gaza, Trung Đông, hay các điểm nóng ở châu Á – Thái Bình Dương trôi qua màn hình với tốc độ ngày càng nhanh, trong khi cảm xúc của con người ngày càng mỏng. Máu đổ nhiều hơn, nhưng nỗi đau trở nên trừu tượng hơn. Hận thù được cập nhật theo thời gian thực, nhưng khả năng lắng nghe và suy tư thì tụt lại phía sau.
Trong bối cảnh đó, logic chi phối thế giới hiện đại là logic của tốc độ và kiểm soát. Quốc gia nào phản ứng nhanh hơn thì giành lợi thế. Công nghệ nào xử lý dữ liệu nhanh hơn thì thống trị thị trường. Hệ thống nào giám sát chặt hơn thì được xem là an toàn hơn. Tốc độ trở thành thước đo của sức mạnh và kiểm soát trở thành ảo tưởng về ổn định.
Nhưng chính logic ấy cũng là nguồn gốc của một dạng bất an sâu sắc. Khi mọi thứ phải diễn ra nhanh hơn, con người không còn thời gian để chuyển hóa những gì đang diễn ra trong nội tâm. Sợ hãi không được tiêu hóa. Giận dữ không được nhận diện. Nỗi đau không được lắng nghe. Tất cả bị đẩy xuống tầng vô thức tập thể, nơi chúng tích tụ và chờ dịp bùng phát thành xung đột mới.
Trong một thế giới như vậy, Walk For Peace xuất hiện như một động tác nghịch lý. Các Sư không tăng tốc để “bắt kịp thời đại”. Các Sư đi chậm. Không phải đi chậm vì không có khả năng đi nhanh, mà vì từ chối đồng lõa với một nhịp điệu đã khiến nhân loại kiệt sức.
Hòa bình, theo logic toàn cầu hiện tại, thường được hiểu như kết quả của sự cân bằng quyền lực, bên nào mạnh hơn sẽ áp đặt trật tự, bên nào yếu hơn sẽ buộc phải chấp nhận. Nhưng lịch sử cho thấy, mọi trật tự được xây dựng trên nền tảng thắng – thua đều mang trong mình mầm mống của vòng bạo lực kế tiếp. Thắng lợi không bao giờ chấm dứt hận thù; nó chỉ đẩy hận thù sang một giai đoạn ngủ đông.
Walk For Peace không tranh luận với logic ấy. Các Sư đơn giản bước ra khỏi nó. Trong từng bước chân, họ gửi đi một thông điệp không lời nhưng nhất quán chính là hòa bình không đến từ việc đi nhanh hơn kẻ khác, mà từ khả năng đi chậm lại mà không sụp đổ. Đi chậm trong một thế giới đang chạy không phải là dấu hiệu của yếu đuối mà là dấu hiệu của một nội lực đã đủ vững để không bị cuốn theo hoảng loạn tập thể.
Tương tự, hòa bình không đến từ thắng – thua. Khi bất đồng bị diễn giải như mối đe dọa hiện sinh, con người không còn khả năng đối thoại. Mỗi quan điểm khác biệt trở thành một kẻ thù tiềm tàng. Từ đó, xung đột không còn là ngoại lệ, mà trở thành trạng thái thường trực. Walk For Peace, bằng cách từ chối đứng vào bất kỳ trục đối kháng nào, nhắc lại một chân lý cổ xưa của Phật học rằng kẻ thù đầu tiên cần được nhận diện không nằm bên ngoài, mà nằm trong phản xạ loại trừ của chính mình.
Trong một thế giới bị ám ảnh bởi kiểm soát – kiểm soát biên giới, kiểm soát thông tin, kiểm soát tài nguyên, kiểm soát hành vi – hòa bình thường được hiểu như khả năng kiểm soát tốt hơn. Nhưng càng kiểm soát, con người càng xa rời chính mình. Kiểm soát bên ngoài tăng lên đồng nghĩa với việc tự chủ nội tâm suy giảm. Walk For Peace không tìm cách kiểm soát thế giới. Các Sư đề nghị một hướng ngược lại, đó chính là học cách tự điều phục.
Đây không phải là sự rút lui khỏi thực tại, mà là một lựa chọn nhân học. Tăng đoàn không đưa ra giải pháp địa-chính trị, bởi các Sư hiểu rằng mọi giải pháp như thế, nếu không được đặt trên nền tảng của một con người biết an trú trong thân tâm, chỉ có giá trị tạm thời. Hiệp ước hòa bình có thể được ký, nhưng nếu những cấu trúc sợ hãi, thù hận và tham vọng vẫn còn nguyên trong tâm thức tập thể, thì hiệp ước ấy chỉ là một khoảng nghỉ giữa hai cuộc xung đột.
Biến đổi khí hậu, di cư, xung đột tài nguyên không những là vấn đề kỹ thuật hay chính sách. Chúng là hệ quả của một cách sống đã cạn kiệt khả năng tự giới hạn. Công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang đẩy nhanh mọi tiến trình, nhưng lại rút cạn chiều sâu hiện sinh. Con người biết nhiều hơn, làm nhanh hơn, nhưng hiểu mình ít hơn. Trong khoảng trống ấy, khủng hoảng không còn là sự kiện bất thường, mà trở thành trạng thái nền của đời sống toàn cầu.
Walk For Peace, trong bối cảnh đó, không mang tham vọng “cứu thế giới”. Các Sư chỉ nhắc lại một điều tưởng như hiển nhiên nhưng đã bị quên lãng rằng, nếu con người không học lại cách an trú trong thân tâm, thì không một cấu trúc hòa bình nào có thể bền vững. Hòa bình không thể được thiết kế bên ngoài rồi áp đặt vào bên trong. Nó phải được sống ra từ những con người đã thôi mang chiến tranh trong chính mình.
Và có lẽ chính vì thế, giữa những biến động toàn cầu tưởng như không liên quan đến một đoàn người đi bộ trong im lặng, Walk For Peace lại chạm đúng mạch thời đại. Không phải bằng cách phản ứng nhanh hơn, mạnh hơn, hay ồn ào hơn, mà bằng cách đặt lại câu hỏi căn bản nhất chính là khi thế giới đang chạy, liệu còn ai trong chúng ta đủ can đảm để dừng lại mà không đánh mất chính mình?
Bấy giờ, mục đích tối hậu mà Tăng đoàn muốn trao là gì? Hòa bình an lạc mà Tăng đoàn Walk For Peace nói đến không phải là một trạng thái chính trị, càng không phải là một kết quả có thể được bảo đảm bằng cam kết hay quyền lực. Các Sư không hứa hẹn chấm dứt chiến tranh, bởi chiến tranh không chỉ nằm trên bản đồ thế giới mà còn nằm sâu trong cấu trúc tâm lý của con người. Các Sư không hứa giải quyết bất công, bởi bất công không chỉ là vấn đề thể chế mà còn là cách con người nhìn và đối xử với nhau trong đời sống hằng ngày. Các Sư cũng không hứa thay đổi chính sách, bởi chính sách – dù cần thiết – luôn đến sau những chuyển động sâu hơn của nhận thức và đạo đức xã hội.
Điều Tăng đoàn trao đi khiêm tốn hơn rất nhiều, nhưng cũng căn bản hơn rất nhiều đó chính là khả năng sống mà không bị cuốn theo hận thù và sợ hãi. Trong một thế giới mà sợ hãi được nuôi dưỡng như một nguồn năng lượng chính trị, và hận thù được hợp thức hóa như một phản ứng chính đáng, khả năng ấy không hề nhỏ bé. Trái lại, đó là một dạng nội lực mà xã hội hiện đại đang thiếu trầm trọng.
An lạc, theo nghĩa Phật học, không phải là trạng thái trong đó mọi vấn đề đều được giải quyết, mọi mâu thuẫn đều biến mất, hay mọi nỗi đau đều được xoa dịu. An lạc là khả năng không để khổ đau của thế gian biến mình thành kẻ gieo thêm khổ đau. Đó là một trạng thái tỉnh thức, nơi con người vẫn thấy rõ bất công, vẫn cảm nhận được nỗi đau của người khác, nhưng không để cơn giận, sự tuyệt vọng hay nhu cầu trả đũa chiếm quyền điều khiển hành động của mình.
Trong bối cảnh đó, hòa bình không còn là một đích đến xa xôi, mà là một cách hiện hữu. Nó không chờ thế giới đổi thay rồi mới xuất hiện. Nó xuất hiện ngay trong cách con người phản ứng với thế giới khi thế giới chưa hề thay đổi. Walk For Peace không cổ vũ thái độ buông xuôi hay thờ ơ trước khổ đau. Các Sư chỉ từ chối một điều là để khổ đau biến mình thành bản sao của chính bạo lực mà mình đang lên án.
Chính vì vậy, hòa bình mà Tăng đoàn nói đến không thể được trao như một món quà. Nó không phải là thứ có thể nhận thụ động. Nó chỉ có thể được thực tập. Mỗi người đều có thể bước những bước chánh niệm của riêng mình – không nhất thiết phải đi hàng ngàn cây số, không cần khoác áo tu, không cần rời bỏ đời sống thế tục. Những bước chân ấy có thể diễn ra trong gia đình, nơi những mâu thuẫn nhỏ bé nhưng dai dẳng thường bị xem nhẹ. Chúng có thể diễn ra trong cộng đồng, nơi khác biệt dễ bị diễn giải thành chia rẽ. Chúng cũng có thể diễn ra ngay trong những bất đồng chính trị gay gắt, nơi con người thường quên rằng phía bên kia cũng là những con người đang loay hoay tìm cách sống cho đúng.
Hòa bình, theo tinh thần Walk For Peace, không được ban phát, cũng không được áp đặt. Nó được gợi mở như một con đường – con đường mà mỗi người phải tự bước, với nhịp độ của chính mình, với những vấp ngã và điều chỉnh không thể tránh khỏi. Tăng đoàn không đi thay ai. Các Sư chỉ đi trước, để cho thấy rằng con đường ấy là có thể, rằng một cách sống không-hiếu-chiến không phải là ảo tưởng, mà là một thực hành cụ thể, dù đòi hỏi kiên nhẫn và kỷ luật nội tâm.
Và có lẽ, điều sâu xa nhất mà Walk For Peace trao lại cho Hoa Kỳ không nằm ở thông điệp các Sư phát ra, mà ở khoảng trống sác Sư tạo ra – khoảng trống để xã hội này nhìn lại chính mình. Không phải quyền lực, bởi Hoa Kỳ đã quá quen với quyền lực. Không phải vinh quang, bởi vinh quang luôn đi kèm với cái giá của sự loại trừ. Không phải ưu thế đạo đức, bởi ưu thế đạo đức thường nhanh chóng biến thành sự phán xét.
Điều mà nước Mỹ đang tìm kiếm, dù hiếm khi gọi nhắc tới, là khả năng lắng nghe mà không sợ bị mất mình. Là khả năng bất đồng mà không cần triệt tiêu nhau. Là khả năng sống chung mà không cần đồng hóa, không cần buộc người khác phải giống mình để cảm thấy an toàn. Walk For Peace, bằng sự hiện diện lặng lẽ của mình, nhắc lại rằng những khả năng ấy không phải là xa xỉ phẩm tinh thần, mà là điều kiện cần để một xã hội đa dạng có thể tồn tại mà không tự xé nát chính nó.
Trong một thời đại mà mọi lời kêu gọi hòa bình đều dễ bị nghi ngờ là ngây thơ hoặc đạo đức giả, Walk For Peace chọn một con đường khác, không nói nhiều về hòa bình, mà sống sao để bạo lực không còn tìm được chỗ trú ẩn trong chính mình. Và có lẽ, chính trong sự khiêm tốn ấy, các Sư chạm đến điều căn bản nhất của nhân loại – khát vọng được sống mà không phải mang theo chiến tranh trong từng nhịp thở, từng bước chân, từng mối quan hệ.
Kết lại, đi bộ không tự nó mang lại hòa bình, nhưng một đoàn người đi trong tỉnh thức, kỷ luật, im lặng và từ bi, giữa một thế giới náo loạn, lại có thể trở thành một tấm gương không lời soi chiếu lại toàn bộ một xã hội đang chạy quá nhanh, nói quá nhiều và nghe quá ít. Không phải bằng sự đối đầu, mà bằng sự khác biệt tận gốc trong cách hiện diện.
Walk For Peace không đến để thay đổi nước Mỹ theo nghĩa chính trị. Các Sư không mang theo lộ đồ cho một trật tự mới. Không hứa hẹn một kỷ nguyên không còn xung đột. Điều các Sư làm khiêm tốn hơn rất nhiều, nhưng cũng bền bỉ hơn rất nhiều đó chính là nhắc nước Mỹ nhớ lại một khả năng sâu xa của con người – khả năng đặt từng bước chân xuống mặt đất mà không mang theo bạo lực, và khả năng cùng bước đi mà không giẫm lên nhau.
Nếu nhìn kỹ, Walk For Peace không phải là một hiện tượng biệt lập. Các Sư đứng trong một mạch nguồn rất dài của Phật giáo, nơi đi bộ chưa bao giờ chỉ là động thái di chuyển, mà là một hình thức tu tập căn bản, gắn liền với cách Phật giáo hiểu về thân, về khổ đau, và về con đường chuyển hóa.
Từ buổi đầu của Phật giáo, Đức Phật không giảng dạy từ ngai vàng, cũng không thiết lập giáo pháp trong những trung tâm quyền lực. Ngài đi bộ. Đi từ làng này sang làng khác. Đi khất thực mỗi sáng. Đi trên những con đường bụi bặm của Ấn Độ cổ đại, giữa xã hội đầy giai cấp, bất công và bạo lực. Nhưng từng bước chân ấy không nhằm thuyết phục ai bằng quyền lực. Chúng đơn giản là sự hiện thân của một đời sống đã thoát khỏi hiếu chiến, nơi thân – khẩu – ý không còn mâu thuẫn với nhau.
Trong truyền thống đó, kinh hành không phải là một kỹ thuật phụ trợ. Nó là sự tiếp nối tự nhiên của thiền tọa. Khi thân chuyển động mà tâm không tán loạn, khi bước chân không bị thúc đẩy bởi tham cầu hay trốn chạy, thì chính sự chuyển động ấy đã là một bài pháp không lời. Đức Phật không “đi để thay đổi thế giới”, nhưng thế giới thay đổi cách nhìn khi đối diện với một con người đi mà không mang theo nỗi sợ hãi, giận dữ hay nhu cầu chứng minh.
Dòng mạch ấy không đứt đoạn khi Phật giáo đi qua các nền văn hóa khác nhau. Và trong thế kỷ XX, giữa một thế giới bị xé nát bởi chiến tranh, hình ảnh ấy được Thiền sư Thích Nhất Hạnh gợi lại bằng một ngôn ngữ mới: “an lạc từng bước chân”
Khi chiến tranh Việt Nam đẩy con người vào cực điểm của thù hận và ý thức hệ, Thiền sư Nhất Hạnh không chọn con đường lên án hay biện minh. Thầy chọn con đường trở về với bước chân. Không phải để quên chiến tranh, mà không để chiến tranh chiếm lĩnh hoàn toàn tâm thức con người. “Đi như một người tự do,” theo tinh thần ấy, không có nghĩa là thoát khỏi thực tại, mà là không để thực tại bạo động tước đoạt nhân tính của mình.
“An lạc từng bước chân” vì thế không phải là một lời kêu gọi sống chậm mang tính lãng mạn. Đó là một thực hành chính trị theo nghĩa sâu nhất của từ này, thực hành không để bạo lực định hình cách mình hiện hữu trong thế giới. Khi Thiền sư đưa chánh niệm vào đời sống phương Tây, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, đó không phải là sự “Phật giáo hóa” xã hội Mỹ, mà là một lời nhắc căn bản rằng tự do bên ngoài không thể bền vững nếu không có tự do nội tâm.
Hình ảnh Tăng đoàn Walk For Peace hôm nay đứng chính xác tại giao điểm của hai dòng mạch ấy. Các Sư không sao chép quá khứ, cũng không tái hiện một biểu tượng. Các Sư sống lại một trực giác rất cổ của Phật giáo trong bối cảnh hoàn toàn mới, đó chính là khi thế giới toàn cầu hóa trở nên mong manh, khi xã hội dân chủ bị bào mòn bởi phân cực, khi công nghệ đẩy nhanh mọi thứ trừ sự hiểu biết lẫn nhau.
Có một sự liên hệ rất rõ, nhưng không nằm ở hình thức. Liên hệ ấy nằm ở thái độ đối với khổ đau. Từ Đức Phật, qua Thiền sư Nhất Hạnh, đến Walk For Peace, Phật giáo luôn giữ một lập trường nhất quán: khổ đau cần được thấy, nhưng không cần được nuôi dưỡng bằng thù hận. Bất công cần được nhận diện, nhưng không thể được hóa giải bằng việc tái sản xuất bạo lực dưới hình thức khác.
Walk For Peace, vì vậy, không phải là “một phong trào mới”, mà là một nhịp đập cũ của Phật giáo vang lên trong thời đại mới. Một lời nhắc rằng hòa bình không bao giờ bắt đầu từ những tuyên bố lớn lao, mà từ cách con người đặt thân mình vào thế giới. Từ cách ta bước đi giữa người khác. Từ việc ta có sẵn sàng chậm lại để không biến khác biệt thành kẻ thù hay không.
Trong một thế giới quá quen với việc đo lường hiệu quả bằng kết quả tức thì, những bước chân ấy có vẻ mong manh. Nhưng chính sự mong manh đó lại là điều khiến chúng bền chắc. Bởi chúng không dựa vào sức mạnh bên ngoài, mà vào nội lực của sự tỉnh thức. Và nội lực ấy, như lịch sử Phật giáo cho thấy, có thể đi rất xa – không phải để chinh phục, mà để nhắc con người nhớ lại cách sống mà trong đó hòa bình không còn là một khẩu hiệu, mà là một thực tại được sống, được thở, từng bước, trên mặt đất này.
Phật lịch 2569 – 13.01.2026
LÔI AM
