Giữa nhịp sống sôi động của phường Vĩnh Yên (Phú Thọ), Chùa Tích Sơn (Ngũ Phúc Tự) với kiến trúc cổ kính, không gian thanh tịnh cùng bề dày giá trị lịch sử – văn hóa, chùa Tích Sơn được ví như “chốn non thiêng” giữa lòng đô thị. Không chỉ là chốn sinh hoạt tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng dân cư, ngôi cổ tự còn là “nhân chứng sống” ghi dấu bao thăng trầm của thời gian, giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân và du khách thập phương.
“Chốn non thiêng” giữa lòng đô thị
Tọa lạc trên diện tích gần 1 ha tại trung tâm phường Vĩnh Yên, chùa Tích Sơn với vẻ cổ kính, tĩnh tại, ẩn mình giữa những tán cây xanh mát, tạo nên một không gian thanh tịnh hiếm có giữa phố thị.
Theo các thư tịch cổ và dấu tích kiến trúc còn lưu lại, chùa được khởi công xây dựng từ cuối thời Lý – đầu thời Trần, giai đoạn cực thịnh của Phật giáo Việt Nam.
Trải qua nhiều lần trùng tu, diện mạo hiện nay của chùa mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Hậu Lê và thời Nguyễn, vừa bề thế, vững chãi, vừa dung dị, gần gũi.
Điều đặc biệt là ngôi chùa cổ ban đầu không nằm ở vị trí hiện nay. Ngôi chùa thiêng Tích Sơn cũ (Tích Sơn cổ tự) nguyên toạ lạc ở đỉnh đồi hình bát úp như cộm mai con rùa khổng lồ bên Đầm Vạc, được xây dựng từ cuối thời nhà Lý (thế kỷ XI – XII). Đó là dải núi đất kéo dài, gọi là núi Phượng Hoàng, Phượng Lĩnh, có hình dáng cây gậy Tích Trượng.
Tuy nhiên, vào cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp xây dựng tòa nhà Quan Chánh sứ, chùa buộc phải di dời về vị trí hiện nay. Dẫu “thân” chùa thay đổi, nhưng “hồn” chùa – niềm tin tâm linh và sự gắn bó của cộng đồng – vẫn được gìn giữ trọn vẹn qua bao thế hệ.
Bước qua cổng tam quan, không gian chùa mở ra với bố cục truyền thống gồm: Gác chuông, nhà Tổ, chính điện và hệ thống mộ tháp. Trung tâm là tòa chính điện được xây dựng theo kiểu chữ “đinh” – một đặc trưng tiêu biểu trong kiến trúc chùa Việt.
Hệ thống cột gỗ lớn kết hợp với tường gạch tạo nên kết cấu bền vững, trường tồn theo thời gian. Mái chùa lợp bằng gỗ quý, được gia công tỉ mỉ, vừa đảm bảo độ chắc chắn, vừa giữ được vẻ cổ kính đặc trưng.
Dù không quá cầu kỳ trong trang trí, chùa vẫn gây ấn tượng bởi những bức chạm khắc tinh xảo tại hậu cung, đặc biệt là hình rồng vờn mây – biểu tượng của sự linh thiêng và quyền uy.
Không chỉ có giá trị kiến trúc, chùa Tích Sơn còn lưu giữ hệ thống cổ vật phong phú, phản ánh trình độ nghệ thuật điêu khắc và đúc đồng của cha ông.
Hiện nay, chùa còn bảo tồn 16 pho tượng cổ bằng gỗ và đồng, trong đó nổi bật là tượng Phật A Di Đà bằng đồng nguyên khối, cao khoảng 1 mét, được tạo tác với đường nét thanh thoát, hài hòa, thể hiện vẻ từ bi, an nhiên.
Bên cạnh đó là chuông đồng đúc năm 1832 dưới triều Nguyễn, cùng khánh đồng và nhiều hiện vật quý khác. Những cổ vật này không chỉ có giá trị về mặt tín ngưỡng mà còn là những minh chứng sống động cho lịch sử văn hóa lâu đời của vùng đất.
Ẩn sau vẻ tĩnh lặng của chốn thiền môn là một quá khứ hào hùng. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Tích Sơn từng là cơ sở cách mạng quan trọng, nơi nuôi giấu cán bộ và tổ chức các cuộc họp bí mật.
Thượng tọa Thích Giác Minh Phó ban Hoằng pháp GHPGVN tỉnh Phú Thọ, trụ trì chùa Tích Sơn chia sẻ: “Ngôi chùa đã gắn bó mật thiết với những giai đoạn cam go của lịch sử dân tộc. Không chỉ là nơi che chở cho cán bộ cách mạng, chùa còn “nhường” không gian thờ tự để phục vụ kháng chiến: Làm trường học, trụ sở chính quyền, sân phơi hợp tác xã… Hình ảnh những lớp học vang tiếng trẻ thơ bên cạnh gian thờ Phật đã trở thành biểu tượng đẹp về sự hòa quyện giữa “Đạo” và “Đời”, giữa tâm linh và trách nhiệm với đất nước”.
Không gian văn hóa – tín ngưỡng đặc sắc
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, Chùa Tích Sơn vẫn lặng lẽ hiện diện như một chứng nhân bền bỉ của thời gian. Nơi đây không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử quý báu mà còn là chốn trở về của tâm hồn – nơi con người tìm thấy sự bình yên giữa dòng đời hối hả.
Với những giá trị đặc biệt ấy, năm 1992, chùa Tích Sơn đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ VHTTDL) công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia – một sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp to lớn của di tích trong dòng chảy lịch sử.
Không chỉ là nơi thờ tự, chùa Tích Sơn còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng. Hàng năm, vào dịp đầu xuân, nơi đây diễn ra lễ hội truyền thống thu hút đông đảo người dân và du khách.
Lễ hội không chỉ là dịp cầu an, cầu phúc mà còn là cơ hội để gắn kết cộng đồng, giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn văn hóa của năm làng cổ Tích Sơn; tưởng nhớ công ơn các bậc tiền nhân đã dày công gây dựng và tôn tạo chùa qua các thời kỳ; tưởng nhớ các vị anh hùng dân tộc đã có công xây dựng và bảo vệ đất nước, mang lại thái bình, hạnh phúc cho Nhân dân.
Bên cạnh đó, chùa duy trì các thời khóa tụng kinh hằng ngày, tạo nên nhịp sinh hoạt tâm linh nền nếp. Tiếng chuông chùa mỗi sớm chiều như “liều thuốc tinh thần”, giúp con người buông bỏ muộn phiền, hướng tới sự an yên.
Đặc biệt, các khóa tu mùa hè dành cho thanh thiếu niên ngày càng thu hút đông đảo người tham gia. Đây không chỉ là dịp tìm hiểu giáo lý nhà Phật mà còn là hành trình rèn luyện nhân cách, bồi đắp lối sống hướng thiện, biết yêu thương và sẻ chia. Những khóa tu đã trở thành “không gian lắng đọng” ý nghĩa giữa nhịp sống hiện đại.
Ngày nay, trong quá trình đô thị hóa nhanh chóng, chùa Tích Sơn vẫn giữ được nét trầm mặc vốn có. Việc trùng tu, tôn tạo chùa những năm qua được thực hiện theo hướng bảo tồn tối đa giá trị nguyên gốc.
Ngôi Tam Bảo chùa Tích Sơn mới được khánh thành đúng dịp tổ chức Lễ hội Chùa tích Sơn năm 2026 được trùng tu trên cơ sở giữ nguyên kiến trúc truyền thống, hài hòa với tổng thể không gian, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, vừa tôn vinh giá trị di tích.
Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi cổ tự ấy vẫn ngân vang tiếng chuông, nhắc nhớ về cội nguồn, về những giá trị bền vững đã và đang nuôi dưỡng đời sống tinh thần của bao thế hệ, xứng đáng với danh xưng “chốn non thiêng giữa lòng đô thị”.
Không chỉ là điểm tựa tâm linh của người dân địa phương, chùa Tích Sơn ngày càng phát huy vai trò là trung tâm giáo dục đạo đức, lan tỏa các giá trị nhân văn trong cộng đồng, nơi gieo mầm những giá trị sống tốt đẹp cho thế hệ hôm nay và mai sau.
Nhà chùa duy trì đều đặn các thời khóa tụng kinh hằng ngày, tạo nên nhịp sinh hoạt tâm linh trang nghiêm, nền nếp. Tiếng chuông chùa, lời kinh kệ vang lên mỗi sớm chiều không chỉ là nghi lễ tôn giáo mà còn góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần, giúp Phật tử và người dân tìm về sự an yên, thanh tịnh giữa bộn bề cuộc sống.
Bên cạnh đó, chùa thường xuyên tổ chức các khóa tu dành cho giới trẻ và Phật tử, đặc biệt vào dịp hè. Đây không chỉ là dịp để người tham gia hiểu sâu hơn về giáo lý nhà Phật, mà còn là hành trình rèn luyện tâm tính, bồi đắp lối sống hướng thiện, biết yêu thương và sẻ chia.
Những khóa tu đã và đang trở thành “không gian lắng đọng” ý nghĩa, giúp nhiều người dân tạm rời xa nhịp sống hiện đại đầy áp lực, tìm lại sự cân bằng nội tâm.
Không chỉ là điểm đến tâm linh, chùa Tích Sơn còn là điểm dừng chân lý tưởng trong hành trình khám phá văn hóa – lịch sử của du khách khi đến với Đất Tổ Phú Thọ. Từ đây, du khách có thể kết nối với các địa danh nổi tiếng khác như Tam Đảo hay Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, tạo nên một hành trình du lịch vừa thanh tịnh vừa giàu trải nghiệm.
Theo Báo Văn Hóa.
