A-tỳ-đạt-ma Phát trí luận, tên tiếng Phạn là Abhidharma-jñāna-prasthāna śāstra.
A-tỳ-đạt-ma, Hán phiên âm từ Abhidharma của Sanskrit; Abhidhamma của Pāli và dịch là Đối pháp, Đại pháp, Vô tỷ pháp, Hướng, Thắng pháp, Vi diệu pháp…
Đối pháp: Nghĩa là sắc pháp và tâm pháp là đối tượng để trí hướng tới phân tích và liễu ngộ, nên gọi là Đối pháp; Đại pháp là pháp rộng lớn; Vô tỷ pháp là pháp không thể so sánh; Hướng pháp là pháp hướng đến của tuệ; Thắng pháp là pháp thù thắng vi diệu, nên cũng gọi là Vi diệu pháp. Vi diệu pháp là pháp vi diệu, pháp ấy là Tứ Thánh đế.
Pháp Tứ Thánh đế là đối tượng để trí và tuệ xâm nhập, phân tích, nhằm hướng tới Niết-bàn thù thắng.
Nhưng, nghĩa nguyên thủy của A-tỳ-đạt-ma là nghiên cứu và phân tích giáo pháp của Phật đã dạy.
Phát trí luận, tiếng Phạn là jñāna-prasthāna śāstra. Jñāna, Hán dịch là trí, prasthāna, Hán dịch là phát; śāstra, Hán dịch là Luận.
Vậy, A-tỳ-đạt-ma Phát trí luận là luận Phát trí đối với Thắng pháp hay Vi diệu pháp.
Phát trí luận là luận đầy đủ văn và nghĩa, nên đối với Lục túc luận, Phát trí luận được xem là thân và Lục túc luận được xem là chân của luận Phát trí này.
Phát trí luận là luận bàn và luận chứng về phát khởi trí tuệ. Luận này ở chương một, gọi là “Tạp uẩn”, phẩm hai của chương một, gọi là “Trí nạp tức”; chương ba, gọi là “Trí uẩn”, phẩm bốn của chương ba, gọi là “Tu trí nạp tức”; chương tám, gọi là “Kiến uẩn”, phẩm bốn của chương tám, gọi là “Trí nạp tức”.
Đối với Bát kiền độ luận, chương một, gọi là “Tạp kiền độ”, phẩm hai của chương một, gọi là “Trí bạt cử”; chương ba, gọi là “Trí kiền độ”, phẩm ba của chương ba, gọi là “Tri tha tâm bạt cử”; phẩm bốn của chương ba, gọi là “Tu trí bạt cử”; phẩm năm của chương ba, gọi là “Trí tương ưng bạt cử”. Chương tám, gọi là “Kiến kiền độ”, phẩm bốn của chương tám, gọi là “Trí thời bạt cử”.
Trí, ở đây, bao gồm cả trí hữu lậu¹ và trí vô lậu². Trí hữu lậu và vô lậu sinh khởi là do khả năng tu tập thiền định, nhiếp phục và đoạn trừ các loại kiến chấp, các loại phiền não thuộc Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới mà sinh ra.
Trí ở đây là do chứng kiến đối với đế lý và tu tập Tứ Thánh đế khiến phát khởi.
Nói gọn lại: Trí hữu lậu và vô lậu là do hành giả chứng kiến Tứ Thánh đế và tu tập Tứ Thánh đế hiện quán mà trí hữu lậu và vô lậu phát sinh, khiến thấy rõ tính như thật của hết thảy pháp thuộc về Sắc, Tâm, Tâm sở pháp và các phápthuộc về Bất tương ưng hành, Hữu vi, Vô vi, Hữu học, Vô học… ở trong mọi không gian thuộc Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới; đối với mọi thời gian thuộc quá khứ, hiện tại, vị lai và đối với hết thảy chủng loại chúng sinh, bao gồm cả phàm và Thánh.
