Trong tang lễ truyền thống của người Việt, hình ảnh người con đội mũ rơm, thắt đai bằng dây gai hoặc dây chuối và chống gậy đã từng rất quen thuộc. Ngày nay, tục đội mũ rơm và thắt đai bằng dây gai, dây chuối hầu như không còn được duy trì ở nhiều địa phương. Tuy nhiên, tục chống gậy vẫn còn xuất hiện trong một số đám tang truyền thống, nhất là đối với con trai chịu tang cha (chống gậy tre tròn) và tang mẹ (chống gậy vông hoặc gậy gỗ đẽo vuông).
Nguồn gốc tục mũ gai, đai chuối và chống gậy
Theo cách lý giải được lưu truyền trong dân gian, trước đây điều kiện giao thông còn nhiều khó khăn. Đường đến nơi an táng thường nhỏ hẹp, gập ghềnh, có khi phải băng rừng, vượt suối hoặc leo núi. Nhiều nghĩa địa nằm xa khu dân cư, trên sườn đồi hoặc triền núi đá.
Trong hoàn cảnh ấy, có những người vì quá đau buồn trước sự mất mát của cha mẹ mà khóc lóc, xúc động mạnh, không còn giữ được sự bình tĩnh, dẫn đến va vấp, té ngã hoặc gặp tai nạn trên đường đưa tang và trở về. Từ kinh nghiệm thực tế đó, người xưa cho rằng cần có những biện pháp giúp người chịu tang đi lại an toàn hơn.
Vì sao người chịu tang đội mũ rơm?
Vì vậy, tục đội mũ rơm quấn quanh đầu được hình thành nhằm tạo một lớp đệm mềm, hạn chế tổn thương nếu chẳng may va chạm.
Những vật liệu như rơm đều là những thứ sẵn có trong đời sống nông thôn, dễ kiếm và phù hợp với mọi gia đình, bất kể giàu hay nghèo. Trải qua thời gian, tập tục này dần trở thành một nghi thức trong tang lễ truyền thống.
Vì sao người chịu tang phải chống gậy?
Đồng thời, người con chịu tang được chống gậy để giữ thăng bằng khi di chuyển trên những đoạn đường hiểm trở.
Theo tập tục truyền thống, con trai chịu tang cha chống gậy tre tròn, còn chịu tang mẹ chống gậy vông hoặc gậy gỗ đẽo vuông. Ngày nay, tục chống gậy vẫn còn được duy trì ở một số địa phương.
Ý nghĩa của đai chuối, dây gai trong tang phục
Bên cạnh đó, người xưa còn giải thích rằng trong sinh hoạt hằng ngày, người lao động thường mặc quần áo gọn gàng để thuận tiện làm việc trên đồng ruộng hoặc trong rừng núi. Khi có tang, tang phục thường là áo xô rộng và dài, dễ vướng vào cây cỏ hoặc gai góc.
Vì vậy, việc dùng dây gai, dây chuối hoặc dây đay thắt ngang lưng giúp cố định y phục, thuận tiện hơn trong quá trình đi lại và phục vụ các nghi lễ tang ma.
Đây đều là những vật liệu sẵn có trong đời sống nông nghiệp, dễ kiếm và phù hợp với mọi tầng lớp trong xã hội.
Ý nghĩa của tục mũ gai, đai chuối và chống gậy
Có thể thấy, xét theo quan niệm dân gian, tục mũ gai, đai chuối và chống gậy trước hết xuất phát từ nhu cầu bảo đảm an toàn trong hoàn cảnh sinh hoạt của xã hội xưa.
Về sau, những tập tục ấy dần được lễ nghi hóa và trở thành một phần của tang chế truyền thống, đồng thời biểu thị lòng hiếu kính và sự đau thương của người còn sống đối với người đã khuất.
